Przy wejściu uwagę zwracają ceglane budynki i wysoki komin. Dalej widać dziedzińce, wieżę wodną i przejścia między dawnymi częściami zakładu. Nie powstały po to, by tworzyć malowniczą scenerię. Każdy budynek miał swoje zadanie w procesie produkcji, a układ całego terenu podporządkowano pracy fabryki. Dopiero z czasem zaczęto wpuszczać tu ludzi, którzy nie przychodzą do pracy przy porcelanie.
Porcelana na porcelanowej?
Choć nazwa mocno zrosła się z tym adresem, najstarsze budynki przy Porcelanowej nie powstały dla porcelany. Kompleks z przełomu XIX i XX wieku służył wcześniej jako fabryka i magazyny pasz. Historia samego przedsiębiorstwa porcelanowego zaczęła się gdzie indziej: w 1920 roku w Szopienicach-Roździeniu powstał zakład, który jeszcze w tym samym roku przejął Richard Czuday. Wytwarzano w nim między innymi porcelanę techniczną, potrzebną przy rozwijającej się elektryfikacji.
W 1923 roku w przedsięwzięcie zaangażował się koncern Giesche, który przejął zabudowania na terenie ówczesnych Bogucic i przystosowano je do nowej funkcji. Pierwsze wypały porcelany w nowej fabryce odbyły się na przełomie 1924 i 1925 roku. Wtedy też zaczęła funkcjonować nazwa „Porcelana Giesche”.
Co wychodziło z fabryki Giesche?
Początkowo dużą część produkcji stanowiła porcelana elektrotechniczna, w tym izolatory. Z czasem zakład coraz mocniej rozwijał produkcję stołową. Powstawały serwisy obiadowe, kawowe i herbaciane, wazony, świeczniki oraz talerze okolicznościowe. Od 1935 roku wytwarzano również porcelanowe figurki. Fabryka realizowała zamówienia między innymi dla polskich ambasad i wojska.
Gotowa filiżanka była końcem długiej drogi przez zakład. W poszczególnych budynkach przygotowywano surowce, wypalano wyroby, nakładano dekoracje, sprawdzano jakość, a następnie kompletowano i pakowano zamówienia. Przy transporcie pomagały konie ciągnące wózki z porcelaną, o czym przypomina fabryczna stajnia. Kompleks był dobrze wyposażony, istniał tu nawet osobny magazyn na złoto używane do zdobień.
Pamięć o tych procesach przetrwała w historiach, które możemy poznać np. podczas zwiedzania. Dawna piecownia, malarnia i wzorcownia pokazują, jak wiele etapów i umiejętności składało się na przedmiot, który ostatecznie trafiał na stół. Na terenie fabryki działała także kompletownia, gdzie z gotowych wyrobów układano zestawy odpowiadające konkretnym zamówieniom.
Od Giesche do porcelany Bogucice
Wojna odcisnęła swój ślad również na produkcji. W okresie okupacji zrezygnowano ze złocenia wyrobów, ponieważ złoto przeznaczano na potrzeby wojenne. Według historii zakładu brak tych dekoracji pomaga dziś odróżniać porcelanę z czasu wojny od wcześniejszych egzemplarzy.
Po wojnie fabrykę znacjonalizowano, a w 1952 roku zmieniono nazwę zakładu i znak fabryczny na „Bogucice”. To właśnie pod tą nazwą porcelana stała się rozpoznawalna dla kolejnych pokoleń. Nie była przy tym wyłącznie odświętną zastawą: w katalogu wyrobów znajdowały się zarówno rozbudowane serwisy, jak i pojedyncze naczynia czy przedmioty dekoracyjne.
Lata 90. przyniosły zmianę właściciela i sposobu prowadzenia zakładu. Produkcja przemysłowa trwała jeszcze przez kolejne lata, ale w 2008 roku jej zaprzestano, a w 2009 roku przedsiębiorstwo znalazło się w stanie upadłości. Dla całego zespołu budynków oznaczało to konieczność znalezienia nowego pomysłu na przyszłość.
Co zrobić z dawną fabryką?
Odpowiedź zaczęła nabierać kształtu w 2012 roku. Kompleks kupiła spółka Porcelana Śląska, a zarządzająca nim Fundacja Giesche podjęła prace nad jego odnowieniem i zagospodarowaniem. Przestrzenie przygotowywano do nowych funkcji, zachowując przy tym budynki, które opowiadają o przemysłowej historii miejsca. W 2017 roku Fabryka Porcelany dołączyła do Szlaku Zabytków Techniki.
Spacer po kompleksie pozwala zobaczyć, na czym polegała ta zmiana. W budynkach związanych kiedyś z produkcją i magazynowaniem działają obecnie biura, sklepy oraz gastronomia. Dawne dziedzińce mogą służyć koncertom i innym wydarzeniom plenerowym. Zachowano charakterystyczne elementy zabudowy, między innymi komin i wieżę wodną. Jednocześnie historia porcelany nie urywa się w chwili, gdy otwarto tu restaurację czy przestrzeń koncertową: na miejscu nadal zdobi się i wypala wyroby sygnowane znakiem Porcelany Bogucice oraz kolekcjonerskie serie Giesche.
Fabryka pełni dziś kilka ról naraz. Mieszczą się tu firmy i sklepy, można odwiedzić gastronomię, wziąć udział w warsztatach albo umówić się na zwiedzanie. Odbywają się koncerty, targi, wystawy i konferencje. Ta mieszanka sprawia, że Porcelanowa 23 tętni życiem, a ludzie regularnie przychodzą tu po coś swojego.
Scena w dawnej fabryce
Wśród wydarzeń zaplanowanych w Fabryce Porcelany jest TEDxNikiszowiec Women, który odbędzie się 24 października 2026 roku. Na scenie pojawi się 16 mówczyń z różnych pokoleń i środowisk. Punktem wspólnym wystąpień będzie transformacja rozumiana przez ich własne doświadczenia: decyzje, zmiany kierunku i momenty, w których trzeba było na nowo określić swoją rolę. Program przewiduje także przerwy i czas na rozmowy, również z mówczyniami.
Wybór miejsca dobrze współgra z tematem wydarzenia, choć nie trzeba robić z historii fabryki prostej metafory ludzkiego życia. Wystarczy rozejrzeć się po kompleksie: dawne budynki nadal stoją, ale mieszczą inne zajęcia i innych ludzi niż kilkadziesiąt lat temu. W październiku te mury będą tłem dla rozmów o zmianach, których doświadczają kobiety na różnych etapach życia.
Jako Partner Medialny TEDxNikiszowiec Women będziemy przybliżać Wam wydarzenie i osoby, które pojawią się na scenie. Jeśli chcecie dołączyć 24 października, szczegóły znajdziecie w wydarzeniu poniżej. Spotkajmy się w Fabryce Porcelany przy ul. Porcelanowej 23 w Katowicach.
