Muzeum Miejskie „Sztygarka”
Muzeum Miejskie „Sztygarka” przy ul. Legionów Polskich 69 w Dąbrowie Górniczej opowiada o historii miasta i całego Zagłębia Dąbrowskiego. Wystawy prowadzą przez kilka bardzo różnych tematów – od archeologii i przyrody, przez dzieje lokalnego przemysłu i górnictwa, po kulturę oraz codzienne życie mieszkańców regionu. Najbardziej charakterystyczną częścią muzeum jest jednak znajdująca się obok Kopalnia Ćwiczebna, w której można zejść pod ziemię i zobaczyć wyrobiska oraz urządzenia wykorzystywane niegdyś do szkolenia przyszłych górników.
„Sztygarka” nie jest więc wyłącznie muzeum górnictwa. Przemysłowe dziedzictwo Dąbrowy Górniczej zajmuje w nim ważne miejsce, ale placówka pokazuje historię regionu znacznie szerzej.
Wszystko zaczęło się od szkoły górniczej
Historia miejsca jest silnie związana z rozwojem przemysłu Zagłębia Dąbrowskiego. W 1889 roku rozpoczęła tutaj działalność Szkoła Górnicza, kształcąca kadry potrzebne rozwijającym się kopalniom. Z czasem zaczęto ją potocznie nazywać „Sztygarką” – od stanowiska sztygara, czyli osoby sprawującej dozór nad pracą w kopalni.
Przy szkole gromadzono pomoce naukowe, minerały, skamieniałości, okazy geologiczne i inne przedmioty wykorzystywane podczas kształcenia uczniów. Zbiory te stały się zalążkiem późniejszej kolekcji muzealnej.
Dzisiejsze muzeum kontynuuje więc tradycję miejsca, w którym od końca XIX wieku przekazywano wiedzę o geologii, technice i górnictwie. Sam historyczny budynek jest częścią tej opowieści.
Nie tylko węgiel i kopalnie
Ekspozycje „Sztygarki” pokazują historię Dąbrowy Górniczej z kilku perspektyw. Można tu znaleźć zabytki archeologiczne, kolekcje geologiczne i przyrodnicze, materiały etnograficzne oraz eksponaty związane z historią miasta i przemysłu.
Część archeologiczna pozwala cofnąć się do czasów znacznie poprzedzających powstanie współczesnej Dąbrowy Górniczej. Z kolei zbiory geologiczne pomagają zrozumieć, dlaczego właśnie na tym terenie rozwinęło się górnictwo.
Dopiero na tym tle pojawia się historia industrializacji. Dzięki temu kopalnie i huty nie są przedstawiane jako oderwany temat, lecz jako element większej historii rozwoju Zagłębia.
Historia miasta, które wyrosło razem z przemysłem
Ważną część zbiorów stanowią materiały dokumentujące rozwój Dąbrowy Górniczej i Zagłębia Dąbrowskiego. Fotografie, dokumenty, przedmioty codziennego użytku i zabytki techniki pokazują przemiany miejscowości, która wraz z gwałtownym rozwojem przemysłu przekształciła się w jeden z ważnych ośrodków regionu.
Szczególne miejsce zajmuje oczywiście górnictwo. Dąbrowa Górnicza przez dziesięciolecia była związana z wydobyciem węgla, a nazwy dawnych kopalń nadal są częścią lokalnej pamięci.
Muzeum zajmuje się również historią społeczną i lokalną tożsamością. To istotne, bo Zagłębie Dąbrowskie nie jest częścią historycznego Górnego Śląska, mimo że oba obszary łączy przemysłowa przeszłość i dziś znajdują się w jednym województwie. „Sztygarka” jest jednym z miejsc, w których tę odrębność można dobrze zrozumieć.
Kopalnia Ćwiczebna – pod ziemię bez działającej kopalni
Najbardziej nietypowa część zwiedzania znajduje się poza głównymi salami wystawowymi. Przy muzeum działa Kopalnia Ćwiczebna, utworzona na potrzeby praktycznej nauki zawodu.
Nie wydobywano tutaj węgla na skalę przemysłową. Podziemia służyły uczniom szkoły górniczej do poznawania warunków pracy, urządzeń oraz technik stosowanych pod ziemią.
Dzisiaj zachowane chodniki można zwiedzać. Podczas zejścia ogląda się górnicze wyrobiska, obudowy, maszyny i urządzenia związane z transportem oraz wydobyciem. Dzięki temu łatwiej zrozumieć zagadnienia prezentowane wcześniej na muzealnych wystawach.
To również dobra alternatywa dla osób zainteresowanych górnictwem, które chcą zobaczyć podziemia, ale nie planują kilkugodzinnego zwiedzania dużej dawnej kopalni.
To nie jest prawdziwa dawna kopalnia wydobywcza
Przy opisywaniu „Sztygarki” warto zachować to rozróżnienie. Kopalnia Ćwiczebna nie była zakładem prowadzącym normalne przemysłowe wydobycie węgla. Powstała jako obiekt dydaktyczny.
Nie umniejsza to jej wartości. Wręcz przeciwnie – właśnie dzięki szkoleniowej funkcji w stosunkowo niewielkiej przestrzeni można zobaczyć różne rozwiązania techniczne i elementy wyposażenia charakterystyczne dla pracy górniczej.
Jeżeli jednak ktoś oczekuje wielkiego kompleksu przemysłowego z szybem, wieżą wyciągową i kilometrami dawnych wyrobisk, powinien mieć świadomość, że „Sztygarka” oferuje inny rodzaj doświadczenia.
Militarna historia miasta też ma tu swoje miejsce
Przy muzeum znajduje się również Park Militarno-Historyczny „Reduta”, gdzie zgromadzono cięższe eksponaty związane z wojskowością i techniką. W plenerowej przestrzeni można oglądać m.in. pojazdy oraz sprzęt wojskowy.
Ten element poszerza profil „Sztygarki” poza samą historię przemysłu. Szczególnie dla młodszych zwiedzających duże eksponaty techniczne mogą być bardziej atrakcyjne niż tradycyjna wystawa muzealna.
Industriada dobrze pasuje do charakteru „Sztygarki”
Ze względu na górnicze dziedzictwo muzeum i Kopalnia Ćwiczebna są związane ze Szlakiem Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. „Sztygarka” uczestniczy również w Industriadzie – corocznym święcie obiektów przemysłowych regionu.
Podczas takich wydarzeń standardowe zwiedzanie bywa rozszerzane o dodatkowe oprowadzania, warsztaty, pokazy lub działania związane z historią techniki. Program zmienia się jednak pomiędzy edycjami, dlatego przed przyjazdem na konkretną Industriadę trzeba sprawdzić aktualny harmonogram.
Muzeum organizuje także własne wystawy czasowe, spotkania, zajęcia edukacyjne i wydarzenia popularyzujące historię Dąbrowy Górniczej. Nie traktowałabym jednak żadnego konkretnego wydarzenia jako stałego elementu oferty bez sprawdzenia bieżącego kalendarza.
Warto zaplanować osobno zwiedzanie kopalni
Jeśli głównym celem wizyty jest Kopalnia Ćwiczebna, najlepiej przed przyjazdem sprawdzić aktualne godziny wejść i zasady zwiedzania. Podziemia nie funkcjonują tak jak zwykła sala wystawowa, do której można wejść w dowolnym momencie podczas godzin otwarcia muzeum.
Dotyczy to szczególnie grup, wizyt szkolnych i terminów, w których odbywają się dodatkowe wydarzenia. Warto też sprawdzić aktualne ograniczenia dotyczące wieku dzieci i dostępności trasy dla osób mających trudności z poruszaniem się.
Kto tu dobrze spędzi czas?
„Sztygarka” jest szczególnie dobrym miejscem dla osób zainteresowanych górnictwem, przemysłem, techniką i historią Zagłębia Dąbrowskiego. Jeśli ktoś zna przede wszystkim przemysłową historię Katowic, Zabrza czy Bytomia, wizyta w Dąbrowie Górniczej pozwala zobaczyć podobne procesy z zagłębiowskiej perspektywy.
Muzeum może być również dobrym wyborem dla rodzin ze starszymi dziećmi. Kopalnia Ćwiczebna i duże eksponaty techniczne dają możliwość kontaktu z historią w bardziej bezpośredni sposób niż samo oglądanie dokumentów i fotografii.
Dużo znajdą tu także osoby zainteresowane geologią i archeologią, ponieważ historia prezentowana przez muzeum nie rozpoczyna się wraz z pierwszą kopalnią.
Komu może się nie spodobać?
Osoby nastawione wyłącznie na spektakularne podziemne zwiedzanie powinny pamiętać, że Kopalnia Ćwiczebna jest stosunkowo niewielkim obiektem szkoleniowym, a nie dawną kopalnią wydobywczą porównywalną skalą z Guido.
Z kolei część ekspozycji muzealnych ma bardziej tradycyjny charakter. Jeśli ktoś oczekuje przede wszystkim rozbudowanych multimediów, projekcji i scenograficznych rekonstrukcji, „Sztygarka” może wydać się bardziej klasyczna.
Najwięcej z wizyty wyniosą osoby, które połączą oba elementy: najpierw poznają historię miasta, geologię i przemysł na wystawach, a następnie zejdą do Kopalni Ćwiczebnej. Wtedy dobrze widać, dlaczego dawna szkoła górnicza i powstałe przy niej muzeum są ważnym miejscem dla pamięci o przemysłowej historii Dąbrowy Górniczej.
