Bramy kamienic często są pierwszym detalem, który widzi przechodzień. W dawnych budynkach nie były tylko praktycznym zamknięciem przejazdu, ale częścią architektonicznej wizytówki. Prowadziły do podwórek, klatek schodowych i wnętrz, w których można było znaleźć ręcznie wykonane płytki, zdobienia, witraże czy polichromie.
W Bytomiu część tego dziedzictwa zniknęła przez lata zaniedbań, uproszczonych remontów i wymian prowadzonych bez poszanowania oryginalnych detali. Dlatego odtworzenie trzech bram w centrum miasta ma duże znaczenie. Jest to powrót do dawnego wyglądu miasta.
Nowe bramy można zobaczyć przy ul. Żeromskiego 1, ul. Żeromskiego 3 oraz ul. Korfantego 35. Inwestycję przeprowadziły Bytomskie Mieszkania w ramach programu konserwatorskiego.
Nie było dokumentacji, więc szukano śladów
Najtrudniejsze było to, że oryginalne bramy nie zachowały się do naszych czasów. Nie było też dokumentacji archiwalnej, która pozwoliłaby odtworzyć dawny wygląd skrzydeł.
Przy ul. Żeromskiego 1 projektanci i wykonawcy oparli się na zachowanym ślemieniu okna klatki schodowej oraz na bramach w sąsiednich budynkach – podobnie było przy ul. Żeromskiego 3. Kamienice z numerami 1 i 3 pochodzą z podobnego okresu, za punkt odniesienia posłużyły detale z budynku przy ul. Żeromskiego 8. To była bardziej rekonstrukcja na podstawie poszlak niż proste kopiowanie gotowego wzoru. Trzeba było porównać zachowane elementy, przeanalizować styl okolicznych kamienic i wybrać rozwiązanie, które będzie pasować do historycznej zabudowy.
Przy Korfantego odkryto pierwotny kolor
Osobną historię ma brama kamienicy przy ul. Korfantego 35. Budynek powstał w 1896 roku jako plomba między kamienicami nr 33 i 37. Tu również nie zachowały się oryginalne skrzydła bramy, ale przetrwały elementy naświetla z głowiczkami i stopkami. Przez lata były ukryte pod kolejnymi warstwami farby. Podczas analizy okazało się, że pierwotnym kolorem stolarki była zieleń. Dlatego odnowione elementy naświetla i ościeżnic otrzymały właśnie taką barwę.
Skrzydła bramy trzeba było jednak wykonać od nowa. Ponieważ zdjęcia z lat 50. i 60. wskazywały, że widoczna wtedy stolarka mogła być już wtórna, wykonawcy szukali wzoru gdzie indziej. Ostatecznie inspirowali się bramą budynku przy ul. Wałowej 17.
Prace pod okiem konserwatora
Kamienica przy ul. Korfantego 35 znajduje się w obszarze zabytkowego układu urbanistycznego, dlatego prace były prowadzone pod nadzorem Miejskiego Konserwatora Zabytków. Przy renowacjach nie chodzi wyłącznie o ładny wygląd. Nowe elementy muszą odpowiadać charakterowi budynku, skali detalu i historycznemu kontekstowi ulicy.
Odtwarzanie stolarki w kamienicach wymaga rzemiosła, cierpliwości i wyczucia. Zbyt współczesne uproszczenie mogłoby zniszczyć efekt, a zbyt swobodna stylizacja wyglądałaby sztucznie. W Bytomiu wiele kamienic wciąż czeka na remont, a takie realizacje pokazują, że nawet pojedyncze elementy mogą zmieniać odbiór całej ulicy.
Detal, który robi różnicę
Historyczna zabudowa nie składa się wyłącznie z fasad. Jej klimat tworzą także drzwi, bramy, balustrady, klamki, okna, szyldy i przejazdy prowadzące na podwórza. Kiedy te elementy znikają, kamienica traci część swojej opowieści. Kiedy wracają – nawet odtworzone na podstawie zachowanych śladów – budynek odzyskuje fragment dawnego charakteru.
Bramy przy Żeromskiego i Korfantego są właśnie takim przykładem. Nie zmieniają całego miasta od razu, ale pokazują, że rewitalizacja zaczyna się także od takich rzeczy – mijanych codziennie przez przechodniów.
