Warszawa, 11 listopada 1918 roku. Na ulicach rozbrajani są niemieccy żołnierze, pojawiają się polskie flagi, a mieszkańcy z nadzieją obserwują zmiany zachodzące w mieście. Dzień wcześniej do stolicy przybył Józef Piłsudski, zwolniony z więzienia w Magdeburgu. Teraz Rada Regencyjna przekazuje mu władzę wojskową. Po 123 latach zaborów odradza się niepodległa Polska.
Choć właśnie tę datę uznajemy dzisiaj za symboliczny początek II Rzeczypospolitej, proces odbudowy państwa był znacznie bardziej skomplikowany. Polacy musieli nie tylko stworzyć wspólną administrację, armię czy system prawny, ale również ustalić granice kraju, którego przez ponad wiek nie było na mapie Europy.
A te w listopadzie 1918 roku pozostawały dalekie od ostatecznego kształtu.
W Galicji polskie władze przejmowały administrację po rozpadającej się monarchii austro-węgierskiej. W Warszawie kończyła się niemiecka okupacja, natomiast Wielkopolska dopiero przygotowywała się do wydarzeń, które w grudniu doprowadziły do wybuchu zwycięskiego powstania.
Jeszcze inaczej wyglądała sytuacja na Górnym Śląsku. Region nadal należał do Niemiec, a jego przyszłość pozostawała niewiadomą. Dla części mieszkańców koniec I wojny światowej oznaczał przede wszystkim początek kolejnego okresu politycznej niepewności.
Śląsk w niemieckich granicach. Dlaczego nie przyłączono go do Polski w 1918 roku?
Górny Śląsk zajmował szczególne miejsce na gospodarczej mapie ówczesnej Europy. Kopalnie węgla kamiennego, huty i zakłady przemysłowe sprawiały, że był jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych państwa niemieckiego. Utrata tych terenów oznaczałaby dla Niemiec poważne konsekwencje gospodarcze.
Nie bez znaczenia pozostawała również skomplikowana struktura narodowościowa regionu. Mieszkali tu ludzie identyfikujący się z polskością, niemieckością lub przede wszystkim ze swoją śląską ojczyzną. W wielu rodzinach codzienność wyznaczały lokalna mowa, praca i tradycje, a przynależność państwowa nie zawsze była sprawą jednoznaczną.
Wojna dodatkowo komplikowała tę rzeczywistość. Górnoślązacy jako obywatele Cesarstwa Niemieckiego byli powoływani do jego armii. Walczyli na frontach I wojny światowej, nierzadko w mundurach państwa, którego klęska miała później otworzyć drogę do odrodzenia Polski.
Kiedy 11 listopada 1918 roku podpisano zawieszenie broni kończące działania wojenne na froncie zachodnim, wielu żołnierzy dopiero czekało na powrót do rodzinnych miejscowości. Niebawem niektórzy z nich mieli ponownie sięgnąć po broń, tym razem podczas walk o przyszłość Górnego Śląska.
O przynależności regionu miały zadecydować powojenne negocjacje międzynarodowe. Sprawa budziła spory również wśród zwycięskich mocarstw. Francja sprzyjała polskim postulatom terytorialnym, natomiast Wielka Brytania obawiała się nadmiernego osłabienia Niemiec. Ostatecznie traktat wersalski przewidział przeprowadzenie na Górnym Śląsku plebiscytu.
Zanim jednak mieszkańcy zostali wezwani do urn, region stał się miejscem gwałtownych konfliktów politycznych i społecznych.
Wojciech Korfanty. Głos Górnego Śląska w niemieckim parlamencie
Jedną z najważniejszych postaci śląskiej drogi do Polski był Wojciech Korfanty. Urodzony w 1873 roku w Sadzawce, dzisiejszej części Siemianowic Śląskich, polityk już na początku XX wieku angażował się w działalność polskiego ruchu narodowego na Górnym Śląsku.
W 1903 roku zdobył mandat posła do niemieckiego Reichstagu. Był to ważny moment dla polskiego ruchu politycznego w regionie, który zyskiwał coraz wyraźniejszą reprezentację na szczeblu państwowym.
25 października 1918 roku, a więc jeszcze przed symboliczną datą odzyskania przez Polskę niepodległości, Korfanty wygłosił w Reichstagu przemówienie, w którym domagał się przyłączenia do odradzającego się państwa polskiego ziem zamieszkiwanych przez ludność polską, w tym Górnego Śląska.
Była to odważna deklaracja, szczególnie że region nadal pozostawał pod niemiecką administracją.
Korfanty szybko stał się jednym z głównych przedstawicieli polskich interesów na Górnym Śląsku. W kolejnych latach kierował Polskim Komisariatem Plebiscytowym w Bytomiu, a następnie odegrał kluczową rolę podczas III powstania śląskiego.
W historii II Rzeczypospolitej zapisał się jednak nie tylko jako działacz niepodległościowy. Był również politycznym przeciwnikiem Józefa Piłsudskiego. Reprezentowali odmienne środowiska i różne wizje organizacji państwa. Ich konflikt nasilił się w następnych latach, szczególnie po przewrocie majowym w 1926 roku.
Dzisiaj obu polityków wymienia się wśród najważniejszych postaci związanych z odzyskaniem i umacnianiem polskiej niepodległości. Ich relacje przypominają jednak, że budowanie II Rzeczypospolitej nie było procesem wolnym od sporów.
Nie tylko Korfanty. Inne twarze śląskiej drogi do niepodległości
Choć nazwisko Wojciecha Korfantego pojawia się najczęściej, historia śląskiej niepodległości ma znacznie więcej bohaterów.
Jednym z nich był Alfons Zgrzebniok, urodzony w Dziergowicach działacz niepodległościowy, który podczas I wojny światowej służył w armii niemieckiej. W 1919 roku zaangażował się w działalność Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska, a następnie stanął na czele I i II powstania śląskiego.
To właśnie takie życiorysy dobrze pokazują skomplikowaną historię regionu. Człowiek, który wcześniej walczył w niemieckim mundurze, kilka lat później mógł dowodzić oddziałami występującymi przeciwko niemieckiej administracji.
Nie można również zapominać o Śląsku Cieszyńskim. Region ten do końca wojny należał do Austro-Węgier, dlatego wydarzenia potoczyły się tu inaczej.
Już 19 października 1918 roku powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. Na jej czele stanęli ksiądz Józef Londzin, Jan Michejda i Tadeusz Reger, reprezentujący różne środowiska polityczne.
30 października Rada ogłosiła przynależność Księstwa Cieszyńskiego do odradzającej się Polski. W nocy z 31 października na 1 listopada polscy oficerowie przejęli władzę wojskową w Cieszynie, bez większego rozlewu krwi.
Oznacza to, że na części ziem śląskich polskie struktury władzy pojawiły się jeszcze przed wydarzeniami z 11 listopada w Warszawie.
Nie był to jednak koniec problemów. O Śląsk Cieszyński spierały się Polska i Czechosłowacja, a konflikt doprowadził w styczniu 1919 roku do walk zbrojnych. Ostatecznie w 1920 roku region został podzielony między oba państwa.
Trzy powstania, jeden plebiscyt. Górnośląska droga do Polski
Na Górnym Śląsku napięcia narastały wraz z kolejnymi miesiącami. Spory narodowościowe nakładały się na trudną sytuację gospodarczą, niezadowolenie robotników i niepewność dotyczącą przyszłości regionu.
W sierpniu 1919 roku w kopalni „Mysłowice” niemieckie wojsko otworzyło ogień do górników i ich rodzin oczekujących na wypłatę zaległych wynagrodzeń. Zginęło dziesięć osób, w tym trzynastoletni chłopiec. Wydarzenie stało się bezpośrednim impulsem do wybuchu I powstania śląskiego.
Pierwszy zryw zakończył się porażką powstańców, ale nie zakończył konfliktu. W sierpniu 1920 roku wybuchło II powstanie śląskie, którego jednym z najważniejszych rezultatów była reorganizacja sił bezpieczeństwa na obszarze plebiscytowym.
20 marca 1921 roku przeprowadzono zapowiedziany plebiscyt. Za przynależnością do Niemiec opowiedziało się około 59,6 procent głosujących, a za Polską około 40,4 procent. Wyniki różniły się jednak znacząco pomiędzy poszczególnymi miejscowościami i powiatami.
Samo głosowanie nie rozstrzygnęło więc problemu podziału spornego terytorium. Wobec projektów granicy niekorzystnych dla strony polskiej, w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku rozpoczęło się III powstanie śląskie.
Po tygodniach walk i kolejnych negocjacjach międzynarodowych zapadła decyzja o podziale regionu. Polska otrzymała mniejszą część obszaru plebiscytowego, ale znalazła się na niej znaczna część górnośląskiego przemysłu.
20 czerwca 1922 roku Wojsko Polskie pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego uroczyście wkroczyło do Katowic, a 16 lipca uroczyście podpisano Akt Objęcia Górnego Śląska.
Od 11 listopada 1918 roku minęły niemal cztery lata.
Dopiero wtedy część Górnego Śląska oficjalnie znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej. Pozostałe ziemie regionu nadal należały do Niemiec.
11 listopada na Śląsku. Nie tylko niepodległość, ale też święty Marcin
Zanim 11 listopada stał się Narodowym Świętem Niepodległości, data ta miała już swoje miejsce w kalendarzu. Od wieków obchodzono bowiem wspomnienie świętego Marcina z Tours, którego postać wiązano z dobroczynnością, końcem jesiennych prac gospodarskich i przygotowaniami do zimy.
Według znanej legendy Marcin, jeszcze jako rzymski żołnierz, podzielił się swoim płaszczem z ubogim człowiekiem. Z czasem jego wspomnieniu zaczęły towarzyszyć liczne zwyczaje religijne i ludowe, obecne również na ziemiach śląskich.
Jednym z najbardziej charakterystycznych była tradycja spożywania gęsiny. Szczególnie na Śląsku Cieszyńskim 11 listopada stanowił okazję do rodzinnego obiadu, podczas którego na stole pojawiała się pieczona gęś. W regionie znano nawet powiedzenie: „Na Marcina nejlepszo je gynsina”.
Wybór tego dania nie był przypadkowy. Jesienią kończył się okres hodowli i tuczu gęsi, a listopad był odpowiednim momentem na ich przygotowanie. Dzień świętego Marcina wyznaczał również symboliczny koniec roku gospodarczego. Zamykano prace polowe, rozliczano niektóre zobowiązania i przygotowywano gospodarstwa na zimę.
Tradycja przetrwała w różnych formach do współczesności. W niektórych śląskich miejscowościach organizowane są pochody świętomarcińskie, a gęsina ponownie pojawia się w restauracyjnych menu i na rodzinnych stołach.
To mniej oczywiste oblicze 11 listopada przypomina, że jedna data może skupiać wokół siebie różne historie. Narodowe Święto Niepodległości jest stosunkowo młode w porównaniu z wielowiekową tradycją świętomarcińską. Oba zwyczaje mogą jednak funkcjonować obok siebie, nie odbierając sobie znaczenia.
Jeden dzień, kilka dróg do wolności
Kiedy dziś obchodzimy 11 listopada, najczęściej wracamy pamięcią do wydarzeń z 1918 roku, Józefa Piłsudskiego i odrodzenia polskiej państwowości. Historia Śląska pozwala jednak spojrzeć na tę datę z nieco innej perspektywy.
Dla mieszkańców Górnego Śląska odzyskanie przez Polskę niepodległości nie oznaczało automatycznie zmiany granic. Przed regionem były jeszcze trzy powstania, plebiscyt i lata politycznych sporów. Z kolei na Śląsku Cieszyńskim polskie władze zaczęły działać wcześniej niż w Warszawie, choć i tam nie udało się uniknąć konfliktu o ostateczny przebieg granicy.
Równolegle do wielkich wydarzeń politycznych toczyło się codzienne życie. Mieszkańcy pracowali, wychowywali dzieci, pielęgnowali rodzinne zwyczaje i świętowali dzień świętego Marcina, podobnie jak robili to ich przodkowie.
Dlatego 11 listopada jest okazją do upamiętnienia narodzin niepodległej Polski, przypomnienia o regionalnych bohaterach i dostrzeżenia tradycji, które przetrwały zmieniające się granice oraz ustroje.
Bo choć 11 listopada 1918 roku zapisał się w historii całej Polski, nie dla wszystkich mieszkańców przyszłej II Rzeczypospolitej oznaczał to samo.
